Czy zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do dochodu? Wyjaśnienie przepisów

Zastanawiasz się, czy zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do dochodu przy świadczeniach z pomocy społecznej? Z tego tekstu dowiesz się, jak przepisy definiują dochód i jak tę sprawę widzą sądy administracyjne. Poznasz też podpowiedzi, jak rozmawiać z ośrodkiem pomocy społecznej o swoim dochodzie.

Czym jest zasiłek pielęgnacyjny?

Zasiłek pielęgnacyjny to świadczenie, które ma pomóc w pokryciu zwiększonych kosztów związanych z niepełnosprawnością albo podeszłym wiekiem. Otrzymują go głównie osoby wymagające stałej opieki lub pomocy w codziennych czynnościach. Sama nazwa sugeruje cel opiekuńczy, ale dla organów pomocy społecznej ważne jest to, że jest to także comiesięczny przychód pieniężny.

Dla wielu rodzin ten zasiłek jest dodatkiem do budżetu domowego, który realnie wpływa na wysokość środków dostępnych w miesiącu. Dlatego pojawia się pytanie, czy zasiłek ma być traktowany jak dochód przy ustalaniu prawa do innych świadczeń z pomocy społecznej, gdzie obowiązują limity dochodowe na osobę w rodzinie.

Kto może otrzymać zasiłek pielęgnacyjny?

Uprawnionych grup jest kilka i każda z nich jest opisana w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Do najczęstszych należą osoby z orzeczoną znaczną niepełnosprawnością oraz dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności. W niektórych sytuacjach zasiłek przysługuje też osobom z umiarkowaną niepełnosprawnością, jeśli spełnione są warunki wieku lub momentu powstania niepełnosprawności.

W praktyce oznacza to, że zasiłek pielęgnacyjny bardzo często pojawia się w dochodzie rodziny, która ubiega się o inne świadczenia. Rodzic dziecka z orzeczeniem, senior po 75. roku życia albo osoba po wypadku – wszyscy oni mogą jednocześnie składać wnioski do ośrodka pomocy społecznej, a wtedy temat wliczania zasiłku do dochodu staje się realnym problemem, a nie tylko teoretycznym przepisem.

Jaki jest cel zasiłku pielęgnacyjnego?

Ustawodawca przewidział ten zasiłek po to, aby złagodzić skutki zwiększonych wydatków na opiekę, leki, rehabilitację czy specjalistyczny sprzęt. Nie jest to świadczenie uzależnione od dochodu, więc można je pobierać niezależnie od zarobków, co odróżnia je od wielu innych form wsparcia socjalnego.

Dla prawa o pomocy społecznej istotne jest jednak co innego. Liczy się fakt, że co miesiąc na konto osoby uprawnionej wpływa konkretna kwota pieniężna. To właśnie ten aspekt sprawia, że organy pomocy społecznej traktują zasiłek jak część dochodu, chyba że ustawa wyraźnie nakaże im zrobić inaczej.

Jak ustawa o pomocy społecznej definiuje dochód?

Ustawa o pomocy społecznej, a dokładniej art. 8 ust. 3, podaje ogólną definicję dochodu. Mowa tam o sumie miesięcznych przychodów z różnych źródeł, po odliczeniu pewnych wydatków, na przykład składek na ubezpieczenia społeczne czy alimentów płaconych na inne osoby. Pojęcie przychodu jest szerokie i obejmuje zarówno wynagrodzenie z pracy, jak i wiele świadczeń pieniężnych.

Z kolei art. 8 ust. 4 zawiera listę przychodów, których nie wlicza się do dochodu przy ustalaniu prawa do pomocy społecznej. Ta lista ma charakter wyczerpujący, czyli katalog jest zamknięty. Jeśli dane świadczenie nie pojawia się na tej liście, organy powinny je wliczyć do dochodu. To założenie stało się osią sporu o zasiłek pielęgnacyjny.

Art. 8 ust. 3 – ogólna definicja dochodu

Przepis art. 8 ust. 3 opisuje, co standardowo zalicza się do dochodu. Chodzi o wszelkie miesięczne przychody uzyskiwane przez osobę lub rodzinę. Obejmuje to między innymi wynagrodzenia, emerytury, renty, działalność gospodarczą, ale także różne świadczenia pieniężne, jeśli tylko mają charakter stałego lub powtarzalnego przysporzenia.

Organy pomocy społecznej, analizując sytuację wnioskodawcy, sięgają w pierwszej kolejności właśnie do tego przepisu. Sprawdzają, jakie wpływy pojawiają się w rodzinie w ujęciu miesięcznym i czy są to przychody podlegające wliczeniu do dochodu w rozumieniu ustawy. Dopiero w kolejnym kroku patrzą, czy jakiś przepis nie wyłącza danego świadczenia z tego dochodu.

Art. 8 ust. 4 – katalog wyłączeń

Art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wymienia konkretne przychody, które nie są wliczane do dochodu. Jest to przepis o istotnym znaczeniu dla osób korzystających z pomocy społecznej, bo decyduje o tym, czy dane świadczenie poprawia ich sytuację tylko faktycznie, czy także formalnie w rozumieniu dochodu.

Sądy administracyjne podkreślają, że wymienienie w tym przepisie ma charakter enumeratywny, czyli wyliczenie jest zamknięte. Wynika z tego prosty wniosek. Jeśli jakiegoś świadczenia tam nie ma, to organ nie może samodzielnie uznać, że też jest wyłączone z dochodu, nawet jeśli z punktu widzenia życiowego wydawałoby się to rozsądne.

Czy zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do dochodu?

W świetle aktualnej linii orzeczniczej odpowiedź jest jasna. Zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do dochodu w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Wynika to z faktu, że nie został on wymieniony w art. 8 ust. 4 jako przychód wyłączony z dochodu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 13 listopada 2018 r. (sygn. III SA/Kr 964/18) wprost stwierdził, że organy pomocy społecznej mają obowiązek uwzględniać zasiłek pielęgnacyjny w dochodzie osoby ubiegającej się o świadczenia. Sąd odwołał się przy tym do ustalonej już linii orzeczeń innych sądów administracyjnych.

Dlaczego zasiłek jest wliczany do dochodu?

Główna przyczyna ma charakter czysto prawny. Zasiłek pielęgnacyjny jest stałym świadczeniem pieniężnym wypłacanym co miesiąc. Pasuje więc do ogólnej definicji dochodu z art. 8 ust. 3. Jednocześnie nie widnieje w zamkniętym katalogu przychodów wyłączonych z dochodu w art. 8 ust. 4.

WSA w Krakowie wskazał, że przy takiej konstrukcji przepisów organy nie miały wyboru. Nie mogły pominąć zasiłku pielęgnacyjnego przy liczeniu dochodu osoby skarżącej. Skoro ustawodawca nie wyłączył tego świadczenia, to należało je wliczyć do dochodu, niezależnie od jego opiekuńczego charakteru.

Zasiłek pielęgnacyjny wlicza się do sumy miesięcznych przychodów stanowiących dochód w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, ponieważ nie został wymieniony w art. 8 ust. 4 jako przychód niewliczany.

Jak orzecznictwo potwierdza tę interpretację?

Stanowisko WSA w Krakowie nie jest odosobnione. W uzasadnieniu tego wyroku sąd wskazał, że takie podejście jest utrwalone w orzecznictwie. Potwierdzają je między innymi wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 marca 2017 r. (I OSK 2654/15), a także wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych w Gliwicach, Łodzi i Białymstoku.

W orzeczeniach tych (WSA w Gliwicach z 9 maja 2017 r., IV SA/Gl 870/16, WSA w Łodzi z 28 listopada 2017 r., II SA/Łd 801/17, WSA w Białymstoku z 10 maja 2018 r., II SA/Bk 101/18) sądy zgodnie podkreślają, że katalog z art. 8 ust. 4 ma charakter zamknięty. Skoro ustawodawca nie wymienił zasiłku pielęgnacyjnego wśród świadczeń wyłączonych z dochodu, to organy nie mogą samodzielnie rozszerzać tej listy. Informacje o tych wyrokach są dostępne w bazie CBOSA.

Sądy administracyjne uznają, że organy pomocy społecznej nie mogą „dopisywać” nowych świadczeń do listy z art. 8 ust. 4, nawet jeśli mają charakter opiekuńczy.

Jak liczenie zasiłku pielęgnacyjnego wpływa na pomoc społeczną?

Dla osoby korzystającej z zasiłku pielęgnacyjnego liczy się przede wszystkim to, jak wliczenie go do dochodu wpływa na możliwość uzyskania innych świadczeń z pomocy społecznej. Ustawa o pomocy społecznej przewiduje konkretne kwoty dochodu, po przekroczeniu których wsparcie nie przysługuje. W praktyce każde świadczenie wliczane do dochodu może zbliżać rodzinę do tego progu.

Jeśli więc ktoś otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny i jednocześnie składa wniosek o świadczenia z pomocy społecznej, pracownik socjalny doliczy tę kwotę do innych przychodów. Zdarza się, że właśnie ta jedna pozycja decyduje o przekroczeniu kryterium dochodowego. Wnioskodawcy przeżywają wtedy rozczarowanie, bo czują, że świadczenie opiekuńcze zostało potraktowane jak „zwykły dochód”.

Najczęstsze problemy w praktyce

W praktyce ośrodków pomocy społecznej powtarzają się pewne nieporozumienia związane z zasiłkiem pielęgnacyjnym. Część osób jest przekonana, że skoro świadczenie ma cel opiekuńczy, to nie powinno „psuć” sytuacji przy ubieganiu się o inne formy wsparcia. Inni mylą zasiłek pielęgnacyjny z innymi świadczeniami o podobnie brzmiącej nazwie.

Spotyka się też sytuacje, w których wnioskodawcy nie zgłaszają zasiłku jako dochodu, uznając, że nie ma takiej potrzeby. Później, podczas weryfikacji dokumentów, organ i tak ustali jego wypłatę i doliczy go do dochodu. To z kolei może wywołać wrażenie, że ośrodek działa na niekorzyść klienta, choć w rzeczywistości jedynie stosuje przepisy.

W rozmowach z pracownikami socjalnymi często pojawiają się powtarzalne problemy związane z tym świadczeniem:

• mylenie zasiłku pielęgnacyjnego ze świadczeniem pielęgnacyjnym lub innymi dodatkami,
• przekonanie, że zasiłek pielęgnacyjny jest automatycznie wyłączany z dochodu, tak jak niektóre inne świadczenia,
• niewykazywanie zasiłku w oświadczeniu o dochodach, co prowadzi do korekt i dodatkowych wyjaśnień,
• poczucie niesprawiedliwości po odmowie przyznania pomocy społecznej z powodu przekroczenia kryterium dochodowego o kwotę tego zasiłku.

W praktyce ośrodków pomocy społecznej zasiłek pielęgnacyjny jest traktowany jak każdy inny powtarzalny przychód pieniężny, dopóki ustawodawca nie wskaże go wprost w art. 8 ust. 4 jako wyłączonego.

Jak przygotować się do ustalania dochodu w ośrodku pomocy społecznej?

Osoba, która korzysta z zasiłku pielęgnacyjnego i planuje złożyć wniosek o świadczenia z pomocy społecznej, może lepiej przygotować się do rozmowy z urzędem. Dobrze jest wcześniej policzyć swój miesięczny dochód, uwzględniając wszystkie źródła przychodu, w tym zasiłek pielęgnacyjny. Dzięki temu łatwiej przewidzieć, jak organ oceni sytuację.

Warto również zgromadzić dokumenty potwierdzające zarówno dochody, jak i wydatki, które przepisy pozwalają odliczyć od dochodu. Pozwala to uniknąć nieporozumień oraz przyspiesza rozpatrywanie sprawy. Pracownik socjalny opiera się na dokumentach, dlatego im pełniejszy zestaw załączników, tym mniejsze ryzyko pomyłek przy liczeniu dochodu.

Dokumenty, które warto mieć?

Przy ustalaniu dochodu pracownik socjalny zwykle prosi o kilka grup dokumentów. Chodzi nie tylko o zaświadczenia z zakładów pracy, ale też decyzje o przyznaniu różnych świadczeń. W przypadku zasiłku pielęgnacyjnego ważne są zarówno decyzje, jak i potwierdzenia wypłat.

Jeśli zasiłek pielęgnacyjny wypłacany jest od dłuższego czasu, ośrodek może sam mieć dostęp do części danych. Mimo to posiadanie dokumentów przy sobie ułatwia rozwianie wszelkich wątpliwości na miejscu. Dzięki temu rozmowa o dochodzie przebiega spokojniej i bardziej rzeczowo.

Najczęściej ośrodek pomocy społecznej oczekuje następujących dokumentów przy ustalaniu dochodu:

• zaświadczeń o zarobkach lub odcinków wypłat z ostatnich miesięcy,
• decyzji o przyznaniu emerytury, renty lub innych świadczeń długoterminowych,
• decyzji o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego oraz ewentualnych innych zasiłków rodzinnych,
• potwierdzeń ponoszonych alimentów lub innych wydatków, które można odliczyć przy obliczaniu dochodu.

Jak rozmawiać z pracownikiem socjalnym?

Podczas rozmowy w ośrodku pomocy społecznej warto od razu jasno powiedzieć, że pobiera się zasiłek pielęgnacyjny i wskazać jego wysokość. Dobrze jest też zapytać, jak dokładnie zostanie on uwzględniony w dochodzie oraz jakie przepisy organ stosuje. Odwołanie się do art. 8 ust. 3 i 4 pozwala prowadzić rozmowę w oparciu o konkretne regulacje.

Jeśli decyzja o odmowie przyznania świadczeń budzi wątpliwości, można poprosić o wyjaśnienie sposobu ustalenia dochodu. Wyroki sądów administracyjnych, w tym orzeczenia WSA w Krakowie, Gliwicach, Łodzi i Białymstoku oraz NSA, są dostępne w CBOSA. Pozwalają one sprawdzić, jak sądy interpretują wliczanie zasiłku pielęgnacyjnego do dochodu w podobnych sprawach.