Zasiłek chorobowy ile wynosi? Komu przysługuje i jak go obliczyć

Masz zwolnienie lekarskie i zastanawiasz się, ile pieniędzy faktycznie wpłynie na twoje konto? Ciekawi cię, czy w twojej sytuacji zasiłek chorobowy w ogóle przysługuje? Z tego tekstu dowiesz się, komu należy się to świadczenie, ile wynosi zasiłek chorobowy i jak krok po kroku obliczyć jego wysokość.

Co to jest zasiłek chorobowy i komu przysługuje?

Zasiłek chorobowy to świadczenie pieniężne z ubezpieczenia społecznego, które rekompensuje utratę zarobków, gdy lekarz stwierdzi twoją niezdolność do pracy. Wypłaca go albo pracodawca jako płatnik składek, albo Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w zależności od tego, ile trwa twoja choroba i z jakiego tytułu jesteś ubezpieczony. Pieniądze mają zastąpić wynagrodzenie, którego nie możesz wypracować, bo lekarz wystawił ci zwolnienie.

Prawo do zasiłku masz wyłącznie wtedy, gdy obejmuje cię ubezpieczenie chorobowe – obowiązkowe lub dobrowolne. Bez tego ubezpieczenia nawet idealnie wypisane L4 nie daje prawa do wypłaty świadczenia. Znaczenie ma także to, czy choroba pojawiła się w trakcie trwania ubezpieczenia, czy już po jego ustaniu.

Kto jest objęty obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym?

Obowiązkowe ubezpieczenie chorobowe oznacza, że składkę odprowadza się „z automatu”, razem z innymi składkami społecznymi. Nie musisz składać dodatkowego wniosku, bo tytuł do ubezpieczenia wynika z samego faktu zatrudnienia lub pełnienia określonej funkcji. Ta grupa ma najprostszą sytuację, bo prawo do zasiłku powstaje najwcześniej.

Do osób objętych obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym należą przede wszystkim pracownicy zatrudnieni na umowę o pracę, ale też inne grupy wskazane w ustawie. W praktyce najczęściej spotykane są trzy typowe kategorie:

• pracownicy etatowi zatrudnieni na podstawie umowy o pracę,
• członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej,
• członkowie spółdzielni kółek rolniczych,
• osoby odbywające służbę zastępczą.

Kto może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego?

Inaczej wygląda sytuacja osób pracujących „poza etatem”. One często same decydują, czy chcą płacić składkę na ubezpieczenie chorobowe. Bez takiej decyzji nie dostaną zasiłku, nawet jeśli składka zdrowotna i emerytalna są opłacane regularnie. Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe trzeba zgłosić w ZUS i terminowo opłacać składki.

Dobrowolnie mogą ubezpieczyć się między innymi osoby zarabiające na podstawie umów cywilnoprawnych czy przedsiębiorcy. W praktyce są to najczęściej:

• osoby wykonujące pracę nakładczą,
• zleceniobiorcy oraz osoby na umowach agencyjnych i umowach o świadczenie usług,
• osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą i współpracujące z nimi,
• osoby pracujące na podstawie umowy uaktywniającej (nianie),
• osoby odpłatnie pracujące podczas kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
• duchowni.

Jeśli jesteś przedsiębiorcą lub duchownym i sam opłacasz składki, istotny jest jeszcze jeden warunek: zasiłek dostaniesz tylko wtedy, gdy twoje zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przy wyższym długu świadczenie nie przysługuje do czasu spłaty zaległości.

Kiedy zasiłek pochodzi z ubezpieczenia wypadkowego?

Niekiedy niezdolność do pracy wiąże się z wypadkiem przy pracy albo chorobą zawodową. Wtedy świadczenie jest wypłacane z ubezpieczenia wypadkowego, a nie z chorobowego. Dla ciebie, jako osoby chorej, największa różnica polega na tym, że prawo do zasiłku powstaje od pierwszego dnia niezdolności, bez żadnego okresu wyczekiwania, a wysokość zasiłku to 100% podstawy wymiaru.

Do wypadków w drodze do pracy lub z pracy ustawa podchodzi odrębnie. One dają prawo do zasiłku chorobowego w wysokości 100% podstawy, ale wciąż w ramach ubezpieczenia chorobowego. Wymaga to udokumentowania zdarzenia jako wypadku w drodze i odpowiedniego kodu na zwolnieniu lekarskim.

Zasiłek chorobowy przysługuje tylko wtedy, gdy istnieje tytuł do ubezpieczenia chorobowego i został opłacony wymagany okres składkowy albo zachodzi wyjątek z ustawy.

Jaki jest okres wyczekiwania na zasiłek chorobowy?

Nie każdy ubezpieczony dostaje pieniądze już przy pierwszym L4. Ustawa wprowadza okres wyczekiwania, czyli minimalny czas, przez jaki musisz podlegać ubezpieczeniu chorobowemu, aby nabyć prawo do świadczenia. Ma to zapobiegać sytuacjom, w których ktoś zgłasza się tylko po to, by natychmiast skorzystać z zasiłku.

Długość okresu wyczekiwania zależy od tego, czy ubezpieczenie jest obowiązkowe, czy dobrowolne. Do tego w szczególnych sytuacjach okres ten w ogóle nie obowiązuje, co jest ważne choćby dla absolwentów i osób z długim stażem ubezpieczeniowym.

Okres wyczekiwania przy ubezpieczeniu obowiązkowym

Jeśli podlegasz ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu umowy o pracę albo innego obowiązkowego tytułu, prawo do zasiłku uzyskujesz po 30 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia. Oznacza to, że przy zatrudnieniu na etat pierwsze L4 w pierwszym miesiącu pracy może jeszcze nie dać prawa do zasiłku. Po przekroczeniu 30 dni sytuacja się zmienia.

Do tego okresu dolicza się wcześniejsze okresy ubezpieczenia chorobowego, jeśli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni lub była spowodowana urlopem wychowawczym, bezpłatnym czy odbywaniem zasadniczej służby wojskowej. W wielu przypadkach staż ubezpieczeniowy „ciągnie się” więc z poprzedniego zatrudnienia.

Okres wyczekiwania przy ubezpieczeniu dobrowolnym

Osoby zgłaszające się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego czekają dłużej. Prawo do zasiłku powstaje dopiero po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego. Dotyczy to między innymi zleceniobiorców, przedsiębiorców i współpracujących z nimi osób. Każda dłuższa przerwa w opłacaniu składek przerywa ten okres i licznik biegnie od nowa.

Do okresu wyczekiwania zalicza się także czas pobierania zasiłku macierzyńskiego, jeśli przysługiwał w trakcie ubezpieczenia chorobowego, a także okres ubezpieczenia społecznego rolników w KRUS. W praktyce oznacza to, że osoby przechodzące między systemami ubezpieczeniowymi nie zawsze zaczynają od zera.

Kiedy zasiłek chorobowy przysługuje bez okresu wyczekiwania?

Są grupy, które dostają zasiłek od pierwszego dnia ubezpieczenia, nawet jeśli trwa ono bardzo krótko. Dla wielu młodych osób ma to duże znacznie, bo choroba po studiach nie jest niestety rzadkością. Takie preferencje mają też osoby z długim stażem ubezpieczeniowym.

Bez okresu wyczekiwania zasiłek chorobowy przysługuje między innymi, gdy:

• jesteś absolwentem szkoły, uczelni albo kończysz kształcenie w szkole doktorskiej i zostajesz objęty ubezpieczeniem chorobowym w ciągu 90 dni od ukończenia nauki,
• twoja niezdolność do pracy powstała wskutek wypadku w drodze do pracy lub z pracy,
• masz co najmniej 10-letni okres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego,
• byłeś posłem lub senatorem i przystąpiłeś do ubezpieczenia chorobowego do 90 dni od końca kadencji,
• jesteś byłym funkcjonariuszem Służby Celnej, który przyjął propozycję pracy w jednostce Krajowej Administracji Skarbowej.

Ile wynosi zasiłek chorobowy i jak go obliczyć?

Wysokość zasiłku chorobowego zależy od tak zwanej podstawy wymiaru, czyli twojego średniego miesięcznego przychodu z ostatnich 12 miesięcy podlegających składkom. Z tej kwoty odejmuje się pracownicze składki na ubezpieczenia społeczne, a wynik dzieli przez 30. W ten sposób powstaje dzienna podstawa wymiaru, od której liczy się kwotę zasiłku za każdy dzień choroby.

W standardowych sytuacjach zasiłek chorobowy to 80% podstawy wymiaru, także podczas pobytu w szpitalu. Inne stawki pojawiają się przy ciąży, wypadkach w drodze do pracy i z pracy oraz w niektórych przypadkach osób po 50. roku życia.

Wysokość zasiłku w różnych sytuacjach

Ustawa wyróżnia kilka typowych przypadków, którym przypisano różne poziomy procentowe. Dobrze jest spojrzeć na nie zestawione obok siebie, bo ułatwia to sprawdzenie, ile pieniędzy możesz otrzymać w konkretnej sytuacji.

Osobny wyjątek dotyczy osób po 50. roku życia zatrudnionych na umowę o pracę, pracowników nakładczych i osób odbywających służbę zastępczą. Dla nich zasiłek za okres pobytu w szpitalu od 15. do 33. dnia niezdolności do pracy w danym roku kalendarzowym wynosi 80% podstawy wymiaru, gdy w innym przypadku mógłby być niższy.

Jak samodzielnie obliczyć zasiłek chorobowy?

Chcesz w przybliżeniu sprawdzić, ile dostaniesz „na rękę” za czas choroby? Da się to policzyć, bazując na danych z umowy lub pasków wypłaty. Warto wziąć do ręki kilka ostatnich odcinków wynagrodzenia, zwłaszcza jeśli zarobki są zmienne, bo podstawa wymiaru to średnia z 12 miesięcy.

W uproszczeniu procedura liczenia wygląda tak:

1. Ustal sumę wynagrodzeń z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc choroby, od których odprowadzono składki na ubezpieczenia społeczne.
2. Od tej sumy odejmij finansowaną przez ciebie część składek społecznych (emerytalną, rentową i chorobową).
3. Podziel wynik przez 12, aby uzyskać miesięczną podstawę wymiaru.
4. Miesięczną podstawę podziel przez 30 – to dzienna podstawa wymiaru zasiłku.
5. Pomnóż dzienną podstawę przez 80% albo 100%, zależnie od twojej sytuacji oraz liczby dni na zwolnieniu.

Dla przykładu, gdy miesięczne wynagrodzenie brutto wynosi 3010 zł, a składki społeczne finansowane przez pracownika to 412,68 zł, podstawa po odliczeniach wyniesie 2597,32 zł. Po podzieleniu przez 30 daje to około 86,58 zł dziennie, a zasiłek przy 80% stawce to mniej więcej 69,26 zł za każdy dzień niezdolności do pracy.

Zasiłek chorobowy zawsze liczy się od podstawy pomniejszonej o składki społeczne, dlatego kwoty brutto z umowy nie są równe podstawie wymiaru zasiłku.

Zasiłek chorobowy a wynagrodzenie chorobowe?

W języku potocznym wiele osób myli pojęcia „wynagrodzenie chorobowe” i „zasiłek chorobowy”. Dla pracownika efekt jest podobny, bo w obu przypadkach dostaje pieniądze za czas choroby, ale źródło finansowania i podstawa prawna są inne. To ma znaczenie choćby przy kontroli, kto wypłaca świadczenie i jakie dokumenty trzeba złożyć.

Jeśli jesteś pracownikiem etatowym, wykonywałeś pracę nakładczą albo odbywasz służbę zastępczą, za pierwsze dni choroby pieniądze wypłaca pracodawca z własnych środków jako wynagrodzenie chorobowe. Dopiero po wyczerpaniu określonej liczby dni wypłatę przejmuje ZUS jako zasiłek chorobowy finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Od kiedy przysługuje wynagrodzenie, a od kiedy zasiłek?

Kiedy miniesz określoną liczbę dni choroby w roku, zmienia się podstawa wypłaty. Z punktu widzenia przelewu na konto możesz tego prawie nie odczuć, ale w dokumentach pojawią się już inne oznaczenia. Ma to też znaczenie przy ustalaniu długości tak zwanego okresu zasiłkowego.

Podstawowe zasady są następujące:

• wynagrodzenie chorobowe przysługuje do 33 dni niezdolności do pracy w roku kalendarzowym,
• jeśli ukończyłeś 50 lat – wynagrodzenie chorobowe przysługuje do 14 dni w roku (od roku następującego po ukończeniu 50 lat),
• po wykorzystaniu 33 lub 14 dni w danym roku kolejne dni choroby są już objęte zasiłkiem chorobowym finansowanym z FUS,
• dla osób ubezpieczonych z innego tytułu niż stosunek pracy zasiłek przysługuje od pierwszego dnia choroby, po spełnieniu warunków ustawowych.

Łączny okres pobierania zasiłku chorobowego z jednego tytułu jest ograniczony. Standardowo wynosi on 182 dni, a w przypadku gruźlicy lub ciąży – 270 dni. Po ustaniu ubezpieczenia chorobowego prawo do zasiłku trwa krócej, maksymalnie 91 dni, z pewnymi wyjątkami wskazanymi w przepisach.

Kiedy nie masz prawa do zasiłku chorobowego?

Ustawa wymienia sytuacje, gdy świadczenie nie przysługuje mimo wystawionego zwolnienia lekarskiego. To ważne, bo brak świadomości tych zasad może zakończyć się zaskakującą decyzją ZUS. Często chodzi o przypadki nadużyć, ale nie tylko.

Zasiłek chorobowy nie należy się między innymi za okres, gdy:

• przebywasz na urlopie bezpłatnym lub urlopie wychowawczym,
• jesteś tymczasowo aresztowany lub odbywasz karę pozbawienia wolności (z kilkoma wyjątkami wskazanymi w ustawie),
• niezdolność do pracy została spowodowana nadużyciem alkoholu – za pierwsze pięć dni choroby,
• wykorzystujesz zwolnienie niezgodnie z celem, na przykład pracujesz zarobkowo podczas L4 albo zwolnienie zostało sfałszowane.

Dodatkowo lekarz orzecznik ZUS może skrócić okres zwolnienia poprzez wskazanie wcześniejszej daty ustania niezdolności do pracy. Od tej daty zwolnienie traci ważność i za późniejszy okres świadczenie nie przysługuje. To samo dzieje się, gdy ubezpieczony nie stawi się na wyznaczone badanie lub nie dostarczy wymaganej dokumentacji.

Jakie dokumenty są potrzebne do zasiłku chorobowego?

Podstawą przyznania świadczenia jest zwolnienie lekarskie. Obecnie standardem jest forma elektroniczna e-ZLA, wysyłana przez lekarza bezpośrednio do systemu ZUS. Twój pracodawca widzi ją na swoim profilu PUE, a ty możesz sprawdzić dane na własnym koncie. W większości zwykłych przypadków nie musisz niczego drukować ani zanosić osobiście.

Zdarzają się jednak sytuacje, gdy lekarz wystawia zwolnienie w tzw. trybie alternatywnym, na formularzu papierowym. Wtedy dokument trzeba przekazać pracodawcy, chyba że wiesz lub sprawdziłeś na PUE, że lekarz już wprowadził dane do systemu. Bez tego zgłoszenia ZUS może nie mieć informacji o niezdolności do pracy.

Formularze ZUS potrzebne do wypłaty zasiłku

Kiedy zasiłek wypłaca ci pracodawca, to na nim ciąży większość obowiązków związanych z dokumentacją. Inaczej jest, gdy płatnikiem zasiłku jest ZUS – wtedy wymagane są dodatkowe formularze, które muszą trafić do urzędu. Wypełnia je najczęściej płatnik składek, ale część dokumentów możesz złożyć samodzielnie.

Przy zasiłku chorobowym wypłacanym przez ZUS potrzebne są między innymi:

• zaświadczenie płatnika składek Z-3 – dla pracowników etatowych,
• zaświadczenie płatnika składek Z-3a – dla osób ubezpieczonych z innych tytułów (np. umowa zlecenia, działalność gospodarcza),
• oświadczenie Z-10 – gdy występujesz o zasiłek za okres po ustaniu ubezpieczenia chorobowego,
• ewentualne dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności zdarzenia, na przykład protokół powypadkowy.

Dokumenty możesz złożyć w formie papierowej w dowolnej placówce ZUS albo wysłać pocztą. Coraz częściej korzysta się też z drogi elektronicznej poprzez profil PUE ZUS, gdzie część formularzy da się uzupełnić online. Dobrze jest zadbać, aby dane na zwolnieniu, w zaświadczeniu płatnika i w twoich wnioskach były ze sobą spójne, bo ułatwia to szybkie przyznanie świadczenia.