Ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe przede wszystkim dla pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Dla przedsiębiorców i większości zleceniobiorców ma charakter dobrowolny, ale wymaga aktywnego zgłoszenia do ZUS. To właśnie ono daje dostęp między innymi do zasiłku chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego.
Kiedy ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe?
O tym, czy ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe, decyduje tytuł do ubezpieczeń społecznych, czyli przede wszystkim forma wykonywania pracy. Pracownik zatrudniony na umowie o pracę podlega ubezpieczeniu chorobowemu automatycznie, niezależnie od wymiaru etatu. Składka jest potrącana z jego wynagrodzenia, a zgłoszeniem i rozliczeniem zajmuje się pracodawca.
Obowiązkowe ubezpieczenie chorobowe obejmuje także określone grupy wskazane w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych:
- pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, niezależnie od wymiaru czasu pracy;
- członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych oraz innych grup objętych tym tytułem ubezpieczenia;
- osoby odbywające służbę zastępczą.
W tych przypadkach ubezpieczenie powstaje wraz z rozpoczęciem tytułu do ubezpieczeń społecznych. Nie trzeba składać osobnego wniosku o przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego.
Ubezpieczenie dobrowolne – kto może do niego przystąpić?
Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe dotyczy osób, które obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Najczęściej są to przedsiębiorcy oraz osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.
Do tej grupy mogą należeć także osoby wykonujące pracę nakładczą, duchowni, nianie zatrudnione na podstawie umowy uaktywniającej, osoby odpłatnie pracujące podczas odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, a także niektórzy doktoranci pobierający stypendium. Samo posiadanie takiego tytułu nie wystarcza jednak do objęcia ubezpieczeniem. Potrzebne jest zgłoszenie do ubezpieczenia chorobowego.
| Grupa | Status ubezpieczenia | Finansowanie składki |
|---|---|---|
| Pracownik na umowie o pracę | Obowiązkowe | Składka jest finansowana przez ubezpieczonego i potrącana z wynagrodzenia, a rozlicza ją pracodawca |
| Zleceniobiorca | Dobrowolne, jeśli obowiązkowo podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym | W całości przez zleceniobiorcę |
| Osoba prowadząca działalność gospodarczą | Dobrowolne, jeśli podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym | W całości przez przedsiębiorcę |
Składka na ubezpieczenie chorobowe wynosi 2,45% podstawy wymiaru. W przypadku dobrowolnego ubezpieczenia finansuje ją w całości ubezpieczony. Przy zleceniu jej kwota pomniejsza wynagrodzenie, a przedsiębiorca opłaca ją samodzielnie w ramach rozliczeń z ZUS.
Wyjątkiem są między innymi uczniowie i studenci do ukończenia 26. roku życia wykonujący umowę zlecenia, jeżeli z tego tytułu nie podlegają ubezpieczeniom społecznym. Skoro nie mają obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, nie mogą przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tej umowy.
Ubezpieczenie chorobowe a zdrowotne – czym się różnią?
Ubezpieczenie chorobowe i zdrowotne należą do różnych systemów. Pierwsze zapewnia przede wszystkim świadczenia pieniężne, drugie umożliwia korzystanie z publicznej opieki medycznej.
| Cecha | Ubezpieczenie chorobowe | Ubezpieczenie zdrowotne |
|---|---|---|
| Cel | Zabezpieczenie dochodu w razie choroby, opieki lub macierzyństwa | Finansowanie świadczeń medycznych |
| Świadczenia | Zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy i świadczenie rehabilitacyjne | Leczenie, konsultacje, hospitalizacja i inne świadczenia w ramach NFZ |
| Charakter | Obowiązkowe dla pracowników, dobrowolne dla wielu przedsiębiorców i zleceniobiorców | Zwykle obowiązkowe, gdy istnieje tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego |
Opłacanie składki zdrowotnej nie daje samo w sobie prawa do zasiłku chorobowego. Do tego potrzebne jest ubezpieczenie chorobowe oraz spełnienie warunków dotyczących między innymi okresu wyczekiwania.
Okres wyczekiwania i prawo do świadczeń
Okres wyczekiwania to czas, który musi upłynąć od objęcia ubezpieczeniem chorobowym do uzyskania prawa do zasiłku chorobowego. Dla osób podlegających ubezpieczeniu obowiązkowo wynosi co do zasady 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia. Przy ubezpieczeniu dobrowolnym jest to 90 dni.
Oznacza to, że przedsiębiorca lub zleceniobiorca, który dopiero zgłosił się do dobrowolnego ubezpieczenia, nie uzyska automatycznie prawa do zasiłku chorobowego od pierwszego dnia. Musi najpierw podlegać ubezpieczeniu przez wymagany okres i terminowo opłacać składki.
Do okresu wyczekiwania mogą zostać zaliczone wcześniejsze okresy ubezpieczenia chorobowego, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni albo wynikała z określonych przyczyn, na przykład urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego lub czynnej służby wojskowej. Każdą sytuację trzeba oceniać w odniesieniu do konkretnego przebiegu ubezpieczenia.
Okres wyczekiwania nie obowiązuje w niektórych szczególnych przypadkach. Prawo do zasiłku może powstać wcześniej, gdy:
- niezdolność do pracy wynika z wypadku w drodze do pracy lub z pracy;
- ubezpieczony podlega obowiązkowo ubezpieczeniu od co najmniej 10 lat;
- absolwent szkoły lub uczelni został objęty ubezpieczeniem albo przystąpił do niego w ciągu 90 dni od ukończenia nauki;
- były poseł lub senator przystąpił do ubezpieczenia w ciągu 90 dni od zakończenia kadencji.
Ubezpieczenie chorobowe może zapewniać między innymi zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie rehabilitacyjne. Wysokość i czas wypłaty zależą od rodzaju świadczenia oraz okoliczności konkretnej sprawy.
Osobną sytuacją jest ulga na start. Przedsiębiorca korzystający z tej ulgi nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, więc nie może z tego tytułu zostać objęty dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Sama ulga na start nie daje prawa do zasiłku chorobowego ani macierzyńskiego. Możliwość przystąpienia do ubezpieczeń społecznych może pojawić się dopiero po rezygnacji z ulgi albo po zakończeniu okresu jej stosowania, jeśli zostaną spełnione pozostałe warunki.
Jak zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia?
Przystąpienie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego wymaga zgłoszenia na formularzu ZUS ZUA. W przypadku zleceniobiorcy dokument zwykle przekazuje zleceniodawca, a przedsiębiorca składa go samodzielnie lub za pośrednictwem płatnika obsługującego jego rozliczenia.
- Ustal tytuł do ubezpieczeń – sprawdź, czy z danego tytułu obowiązkowo podlegasz ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.
- Wypełnij ZUS ZUA – zgłoszenie powinno obejmować ubezpieczenia społeczne oraz dobrowolne ubezpieczenie chorobowe.
- Wskaż datę objęcia ubezpieczeniem – nie może być ona wcześniejsza niż dzień złożenia zgłoszenia, chyba że zgłoszenie dotyczące powstania obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie złożone w wymaganym terminie.
- Złóż dokument w ciągu 7 dni od powstania obowiązku ubezpieczeń społecznych, na przykład od rozpoczęcia działalności lub wykonywania umowy zlecenia.
Spóźnienie może oznaczać, że ubezpieczenie chorobowe zacznie działać dopiero od dnia złożenia formularza, a nie od początku działalności lub umowy. Dobrowolne ubezpieczenie ustaje między innymi po wyrejestrowaniu na formularzu ZUS ZWUA albo wraz z ustaniem tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.
FAQ – najczęstsze sytuacje
Czy student może przystąpić do ubezpieczenia chorobowego?
Student może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego tylko wtedy, gdy z danego tytułu obowiązkowo podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Student do 26. roku życia wykonujący umowę zlecenia, który korzysta ze zwolnienia z ubezpieczeń społecznych z tego tytułu, nie może zgłosić się do chorobowego za pośrednictwem tej umowy.
Co dzieje się przy zbiegu umowy o pracę i działalności gospodarczej?
Jeżeli wynagrodzenie z umowy o pracę stanowi co najmniej minimalne wynagrodzenie, ubezpieczenia społeczne są co do zasady obowiązkowe z tytułu etatu. W takiej sytuacji działalność może nie stanowić podstawy do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, a przedsiębiorca nie może z tego tytułu kontynuować dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.
Gdy wynagrodzenie z etatu jest niższe od minimalnego, obowiązek ubezpieczeń społecznych może pozostać przy działalności. Wtedy możliwe jest dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tego tytułu. Zmiana wynagrodzenia, dodatkowa umowa albo uzyskanie innego świadczenia może zmienić wynik zbiegu, dlatego przy nietypowych przypadkach warto sprawdzić dokumenty i stanowisko ZUS.
Czy ubezpieczenie chorobowe ustaje podczas pobierania zasiłku macierzyńskiego przez przedsiębiorcę?
W okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego przedsiębiorca co do zasady nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu działalności. W konsekwencji ustaje także dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tego tytułu. Po zakończeniu okresu zasiłkowego trzeba ponownie zgłosić się do ubezpieczeń, jeżeli działalność nadal jest prowadzona.
Dla pracownika etatowego ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe. Przedsiębiorca lub zleceniobiorca musi natomiast sam zdecydować o przystąpieniu, dopilnować zgłoszenia i opłacać składkę. Najważniejsze konsekwencje dobrowolnego wyboru to koszt wynoszący 2,45% podstawy wymiaru, 90-dniowy okres wyczekiwania oraz konieczność ponownego zgłoszenia po zmianie tytułu do ubezpieczeń.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani interpretacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku zbiegu kilku tytułów do ubezpieczeń warto zweryfikować sytuację bezpośrednio w ZUS lub z doradcą zajmującym się ubezpieczeniami społecznymi.
