Urlop rodzicielski jest dobrowolnym uprawnieniem pracownika służącym opiece nad dzieckiem. Wynosi 41 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka albo 43 tygodnie przy porodzie mnogim, a w przypadku zaświadczenia „Za życiem” – odpowiednio 65 lub 67 tygodni. Każdemu z rodziców przysługuje własne, nieprzenoszalne 9 tygodni. Za urlop otrzymuje się zasiłek macierzyński, zwykle w wysokości 70% podstawy albo 81,5% po złożeniu wniosku w terminie 21 dni od porodu.
Ile trwa urlop rodzicielski?
Podstawowy wymiar urlopu rodzicielskiego przysługuje łącznie obojgu rodzicom. Nie oznacza to, że każde z nich otrzymuje osobno 41 albo 43 tygodnie. Rodzice mogą podzielić wspólną pulę między siebie, korzystać z urlopu jednocześnie albo pobierać świadczenie w okresie, gdy drugi rodzic wykorzystuje urlop.
| Sytuacja | Łączny wymiar urlopu | Maksymalnie dla jednego rodzica |
|---|---|---|
| Urodzenie jednego dziecka | 41 tygodni | 32 tygodnie |
| Poród mnogi | 43 tygodnie | 34 tygodnie |
| Jedno dziecko z zaświadczeniem „Za życiem” | 65 tygodni | 56 tygodni |
| Poród mnogi i zaświadczenie „Za życiem” | 67 tygodni | 58 tygodni |
Podwyższony wymiar wynika z ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Dotyczy dziecka posiadającego zaświadczenie potwierdzające ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, powstałe w prenatalnym okresie rozwoju lub podczas porodu.
Każdy rodzic ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu. Tej części nie można przekazać drugiemu rodzicowi. Przy jednym dziecku oznacza to, że jeden rodzic może wykorzystać najwyżej 32 tygodnie, a pozostałe 9 tygodni pozostaje do dyspozycji drugiego. Jeżeli uprawniony rodzic nie skorzysta ze swojej części, urlop w tym zakresie przepada.
Urlop można wykorzystać jednorazowo albo maksymalnie w pięciu częściach. Nie musi rozpoczynać się bezpośrednio po urlopie macierzyńskim. Ostatnią część trzeba rozpocząć najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Komu przysługuje urlop rodzicielski?
Urlop rodzicielski przysługuje pracownikom, czyli osobom zatrudnionym na podstawie stosunku pracy. Z uprawnienia mogą korzystać:
- matka dziecka zatrudniona na podstawie umowy o pracę
- ojciec dziecka zatrudniony na podstawie umowy o pracę
- pracownicy, którzy przyjęli dziecko na wychowanie w przypadkach przewidzianych w Kodeksie pracy
- pracownicy będący rodziną zastępczą, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej
Prawo ojca do urlopu rodzicielskiego nie zależy od tego, czy matka dziecka pracuje albo podlega ubezpieczeniu chorobowemu. Ojciec może więc skorzystać z urlopu także wtedy, gdy matka jest bezrobotna, studiuje lub nie ma tytułu do ubezpieczenia.
Zleceniobiorca ani osoba prowadząca działalność gospodarczą nie korzystają z urlopu rodzicielskiego w rozumieniu Kodeksu pracy. Jeżeli jednak podlegają ubezpieczeniu chorobowemu, mogą mieć prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu.
Ile wynosi zasiłek za urlop rodzicielski?
Za czas urlopu pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę. Przysługuje mu zasiłek macierzyński, którego podstawę i wysokość ustala się zgodnie z przepisami ubezpieczeniowymi. Wysokość świadczenia zależy przede wszystkim od tego, czy został złożony wniosek o uśrednioną wypłatę za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego.
| Wariant | Wysokość zasiłku | Warunki |
|---|---|---|
| Zasada ogólna za urlop rodzicielski | 70% podstawy wymiaru | Brak wniosku o uśrednioną wypłatę w terminie |
| Urlop macierzyński i objęta wnioskiem część rodzicielskiego | 81,5% podstawy wymiaru | Wniosek złożony w ciągu 21 dni po porodzie |
| Nieprzenoszalne 9 tygodni drugiego rodzica | 70% podstawy wymiaru | Stawka obowiązuje niezależnie od wcześniejszego wyboru 81,5% |
Wniosek o wypłatę 81,5% składa co do zasady ubezpieczona matka w ciągu 21 dni po porodzie. Dotyczy on sposobu ustalenia zasiłku, a nie konkretnego terminu rozpoczęcia urlopu rodzicielskiego. Rodzic nie musi więc zaczynać urlopu bezpośrednio po macierzyńskim tylko dlatego, że złożył taki wniosek.
Stawka 81,5% nie obejmuje 9 tygodni przysługujących wyłącznie drugiemu rodzicowi. Za tę część zasiłek zawsze wynosi 70% podstawy wymiaru. Jeżeli w pierwszym roku życia dziecka nie wykorzystano ani jednego dnia urlopu rodzicielskiego objętego stawką 81,5%, w określonych przypadkach możliwe jest jednorazowe wyrównanie zasiłku macierzyńskiego do 100%. Ocenę prawa do wyrównania przeprowadza płatnik zasiłku lub ZUS.
Jak złożyć wniosek o urlop rodzicielski?
Wniosek składa się pracodawcy w postaci papierowej albo elektronicznej. Powinien trafić do niego co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Kom|||| dokumentu obejmuje okres urlopu, informacje o wcześniejszym wykorzystaniu uprawnień oraz dane dotyczące korzystania z urlopu przez drugiego rodzica.
- Ustal, jaka część wspólnej puli urlopu ma przypaść każdemu z rodziców.
- Sprawdź, czy wniosek zostanie złożony co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.
- Wskaż we wniosku okres urlopu, liczbę wykorzystanych części oraz wcześniejsze okresy urlopu lub pobierania zasiłku.
- Dołącz wymagane dokumenty i złóż wniosek papierowo albo elektronicznie u pracodawcy.
- Zachowaj potwierdzenie złożenia wniosku oraz kopie przekazanych załączników.
Przed wysłaniem dokumentów sprawdź, czy masz przygotowane:
- odpis skrócony aktu urodzenia dziecka albo dokument zagraniczny potwierdzający urodzenie
- oświadczenie dotyczące korzystania z urlopu lub zasiłku przez drugiego rodzica
- informację o wcześniej wykorzystanym urlopie rodzicielskim i liczbie wykorzystanych części
- kopię zaświadczenia „Za życiem”, jeżeli wniosek dotyczy podwyższonego wymiaru
Jeżeli dokumenty znajdują się już w aktach osobowych, pracodawca może nie wymagać ich ponownego składania. Zwykły wniosek o urlop rodzicielski jest dla pracodawcy wiążący, jeżeli został złożony prawidłowo i w wymaganym terminie. Braki kadrowe ani trudności organizacyjne nie uzasadniają odmowy udzielenia samego urlopu.
Trzeba rozróżnić dwa terminy. Wniosek o urlop rodzicielski składa się co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem, natomiast wniosek o zasiłek w wysokości 81,5% składa się w ciągu 21 dni od porodu. Są to odrębne procedury.
Czy można łączyć urlop rodzicielski z pracą?
Tak. Pracownik może wykonywać pracę u pracodawcy udzielającego urlopu w wymiarze nieprzekraczającym połowy pełnego etatu. Urlop jest wtedy udzielany na pozostałą część etatu, a jego wymiar wydłuża się proporcjonalnie do czasu łączenia pracy z opieką.
Wniosek o podjęcie pracy podczas urlopu składa się papierowo albo elektronicznie co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem pracy. Pracodawca powinien go uwzględnić, ale może odmówić, gdy nie pozwala na to organizacja pracy albo rodzaj wykonywanych obowiązków. O przyczynie odmowy informuje pracownika w ciągu 7 dni.
Przy pracy na część etatu zasiłek macierzyński jest odpowiednio zmniejszany. Maksymalne limity wydłużonego urlopu wynoszą:
- 82 tygodnie przy urodzeniu jednego dziecka
- 86 tygodni przy porodzie mnogim
- 130 tygodni przy jednym dziecku z zaświadczeniem „Za życiem”
- 134 tygodnie przy porodzie mnogim i zaświadczeniu „Za życiem”
Są to górne granice, a nie automatyczny wymiar urlopu. Rzeczywiste wydłużenie zależy od wymiaru pracy i długości okresu, w którym była ona wykonywana podczas urlopu.
Ochrona pracownika i powrót do pracy
Od złożenia wniosku o urlop rodzicielski, a w określonych sytuacjach od 21 dni przed rozpoczęciem urlopu, pracownik korzysta ze szczególnej ochrony zatrudnienia. Pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć umowy, rozwiązać jej ani przygotowywać się do tych czynności.
Wyjątki dotyczą między innymi upadłości lub likwidacji pracodawcy oraz rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Ochrona nie przedłuża automatycznie umowy zawartej na czas określony poza termin wskazany w umowie.
Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zapewnić stanowisko równorzędne i warunki nie mniej korzystne niż te, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
Najczęstsze pytania o urlop rodzicielski
- Czy urlop rodzicielski trzeba wykorzystać bezpośrednio po macierzyńskim? Nie. Można rozpocząć go później, podzielić na maksymalnie pięć części i wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
- Czy można przerwać urlop rodzicielski? Tak, ale rezygnacja w trakcie urlopu wymaga zgody pracodawcy. Nie można jednostronnie wybrać wcześniejszego powrotu do pracy.
- Czy ojciec może skorzystać z urlopu, gdy matka nie pracuje? Tak. Uprawnienie ojca jest niezależne od zatrudnienia i ubezpieczenia matki.
- Czy 9 tygodni dla ojca jest obowiązkowe? Nie. To indywidualne prawo, a nie obowiązek. Jeśli ojciec z niego nie skorzysta, matka nie może przejąć tej części.
- Czy urlop rodzicielski jest tym samym co urlop ojcowski? Nie. Urlop rodzicielski przysługuje obojgu rodzicom i ma znacznie większy wymiar. Urlop ojcowski jest odrębnym, dwutygodniowym uprawnieniem przysługującym wyłącznie ojcu.
- Czy pracodawca może odmówić urlopu? Nie, jeżeli kompletny wniosek został złożony z co najmniej 21-dniowym wyprzedzeniem. Odmowa może dotyczyć łączenia urlopu z pracą, gdy uzasadniają ją organizacja lub rodzaj pracy.
Najważniejsze przy planowaniu urlopu są trzy informacje: wspólna pula wynosi 41 albo 43 tygodnie, każdy rodzic ma własne 9 tygodni, a wniosek o urlop składa się co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem. W kwestii pieniędzy osobno trzeba pilnować wniosku o zasiłek 81,5%, który składa się w ciągu 21 dni po porodzie.
Informacje przedstawiają zasady wynikające z Kodeksu pracy i przepisów o zasiłkach według stanu prawnego wskazanego w materiałach źródłowych. W indywidualnej sprawie, zwłaszcza przy łączeniu urlopu z pracą, adopcji lub korzystaniu z podwyższonego wymiaru, warto potwierdzić wymagane dokumenty u pracodawcy, ZUS albo specjalisty prawa pracy.
