Zasiłek opiekuńczy – kto może go dostać i jak złożyć wniosek?

Jedno nagłe zamknięcie przedszkola potrafi wywrócić Twoje plany zawodowe do góry nogami. Z tego tekstu dowiesz się, kto może dostać zasiłek opiekuńczy i w jakich sytuacjach przysługuje wsparcie finansowe. Poznasz też, jak poprawnie złożyć wniosek w ZUS, aby nie stracić prawa do pieniędzy.

Kto ma prawo do zasiłku opiekuńczego?

Punktem wyjścia jest zawsze to, czy jesteś zgłoszony do ubezpieczenia chorobowego. Rodzaj umowy ma tu znaczenie, ale nie decyduje sam w sobie. Zasiłek może dostać pracownik etatowy, osoba na umowie zleceniu z opłacaną składką chorobową, a także przedsiębiorca, który dobrowolnie opłaca składkę na to ubezpieczenie.

Prawo do zasiłku przysługuje od pierwszego dnia podlegania ubezpieczeniu. Nie trzeba mieć określonego stażu ani przepracowanej minimalnej liczby dni. Ważne jest, aby w czasie sprawowania opieki być zwolnionym z wykonywania pracy z powodu konieczności opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny.

Ubezpieczeni, którzy mogą skorzystać

Po zasiłek opiekuńczy sięga najczęściej pracownik zatrudniony na umowie o pracę. Te same zasady obowiązują jednak osoby na innych tytułach do ubezpieczenia chorobowego. W praktyce uprawnieni są między innymi zleceniobiorcy, osoby współpracujące z przedsiębiorcą oraz sam przedsiębiorca, jeśli regularnie opłaca składki.

Świadczenie przysługuje w tej samej wysokości co zasiłek chorobowy. Oznacza to, że dostajesz 80% podstawy wymiaru, czyli przeciętnego wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy, pomniejszonego o składki na ubezpieczenia społeczne. Dla wielu rodzin to realne wsparcie, bo pozwala zostać w domu z chorym dzieckiem, bez całkowitej utraty dochodu.

Warunek braku innego opiekuna

Bardzo ważny jest warunek, o którym wiele osób przypomina sobie dopiero przy wypełnianiu wniosku. Zasiłek opiekuńczy przysługuje z reguły tylko wtedy, gdy nie ma innych członków rodziny mogących zapewnić opiekę. Chodzi o osoby mieszkające we wspólnym gospodarstwie domowym, które realnie mogłyby przejąć opiekę nad dzieckiem lub chorym krewnym.

Za członka rodziny zdolnego do opieki nie uznaje się między innymi osoby ciężko chorej, całkowicie niezdolnej do pracy, prowadzącej gospodarstwo rolne, pracownika wracającego po nocnej zmianie ani osoby, która nie jest zobowiązana do opieki z mocy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i tej opieki odmawia. Inaczej jest tylko przy chorym dziecku do 2 lat – tu zasiłek przysługuje nawet wtedy, gdy w domu formalnie są inni dorośli.

Przy chorym dziecku do ukończenia 2 lat ZUS nie bada, czy w domu jest ktoś jeszcze, kto mógłby zająć się dzieckiem.

Na kogo można wziąć zasiłek opiekuńczy?

Zasiłek opiekuńczy kojarzy się przede wszystkim z opieką nad małym dzieckiem, ale katalog osób, nad którymi możesz sprawować opiekę, jest szerszy. Przepisy dokładnie określają, kto jest traktowany jak dziecko ubezpieczonego i kto może być uznany za innego członka rodziny wymagającego opieki.

Co ważne, zasiłek przysługuje zarówno matce, jak i ojcu na tych samych zasadach. Za dany okres może go jednak dostać tylko jedna osoba. Rodzice ustalają między sobą, kto składa wniosek, bo za te same dni zasiłek nie może być wypłacony podwójnie.

Dziecko do 8 lat

Najczęstsza sytuacja to opieka nad dzieckiem, które nie ukończyło 8 lat. Nie zawsze musi być ono chore. Zasiłek przysługuje także wtedy, gdy wydarzy się coś nagłego, co uniemożliwia standardową opiekę instytucji czy niani. Przykład to nieprzewidziane zamknięcie żłobka, przedszkola, szkoły lub klubu dziecięcego.

Za nieprzewidziane zamknięcie uznaje się taką sytuację, gdy informację otrzymujesz później niż 7 dni przed planowanym zamknięciem. Dodatkowo zasiłek można dostać w razie choroby niani z umową uaktywniającą albo dziennego opiekuna, izolacji dziecka z powodu podejrzenia choroby zakaźnej, choroby lub porodu małżonka czy drugiego rodzica, który zwykle zajmuje się dzieckiem, a także jego pobytu w szpitalu.

Dziecko niepełnosprawne

Osobną kategorią jest dziecko z orzeczeniem o niepełnosprawności. Chodzi o dziecko z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem stałej lub długotrwałej opieki i udziału opiekuna w leczeniu, rehabilitacji i edukacji. W takim przypadku wiek dziecka wydłuża zakres możliwej opieki aż do 18 urodzin.

Na dziecko niepełnosprawne możesz pobierać zasiłek zarówno w razie jego choroby, jak i wtedy, gdy z przyczyn zdrowotnych lub organizacyjnych opieki nie może sprawować zwykle opiekujący się rodzic lub małżonek. Ma to znaczenie zwłaszcza przy pobycie drugiego rodzica w szpitalu albo w sytuacji jego poważnej choroby, kiedy cały ciężar opieki przechodzi na Ciebie.

Inni członkowie rodziny

Zasiłek opiekuńczy obejmuje także opiekę nad innym chorym członkiem rodziny. Do tej grupy zaliczają się między innymi małżonek, rodzice, rodzic dziecka, teściowie, dziadkowie, rodzeństwo, wnuki, a także dzieci powyżej 14 lat, o ile mieszkają z Tobą we wspólnym gospodarstwie domowym w okresie sprawowania opieki.

W tym przypadku zawsze wymagana jest choroba osoby, nad którą sprawujesz opiekę. Na samo zdrowe dziecko powyżej 8 lat zasiłek już nie przysługuje, chyba że jest to dziecko niepełnosprawne w rozumieniu przepisów. Granice są tu szczegółowo opisane, bo od nich zależy roczny limit dni i sama możliwość skorzystania ze świadczenia.

Jak długo można pobierać zasiłek opiekuńczy?

Roczne limity zasiłku opiekuńczego często budzą wątpliwości. Warto podkreślić, że liczy się łączna liczba dni w danym roku kalendarzowym, niezależnie od tego, czy opiekujesz się jednym dzieckiem, kilkorgiem dzieci czy innymi członkami rodziny. ZUS patrzy na całkowitą sumę wykorzystanych dni opieki.

Łączny okres wypłaty zasiłku nie może przekroczyć 60 dni w roku. W ramach tego limitu mieszczą się zarówno dni na opiekę nad dzieckiem, jak i nad innymi członkami rodziny, z zastrzeżeniem odrębnych limitów dla dzieci niepełnosprawnych oraz członków rodziny powyżej 14 roku życia.

Standardowe limity dni

Przepisy rozróżniają kilka głównych kategorii opieki. Najszerszy limit dotyczy opieki nad zdrowym dzieckiem do 8 lat oraz chorym dzieckiem do 14 lat. Tu do dyspozycji masz do 60 dni w roku kalendarzowym. To z tej puli korzystasz przy zamknięciu przedszkola, chorobie niani czy infekcji przedszkolaka.

Przy opiece nad dzieckiem powyżej 14 lat lub innym chorym członkiem rodziny limit jest mniejszy i wynosi 14 dni w roku. Dla dziecka niepełnosprawnego, które ukończyło 8 lat, ale nie skończyło 18, istnieje osobna pula do 30 dni rocznie, jeśli opieka wynika z porodu, choroby lub pobytu w szpitalu drugiego rodzica albo w związku z chorobą takiego dziecka.

Dodatkowy zasiłek opiekuńczy po porodzie

Osobną instytucją jest dodatkowy zasiłek opiekuńczy tuż po urodzeniu dziecka. Jeżeli matka pobiera zasiłek macierzyński, ale ze względu na stan zdrowia nie może zajmować się noworodkiem, prawo do zasiłku może przejąć ubezpieczony ojciec dziecka albo inny najbliższy członek rodziny.

Dotyczy to sytuacji, gdy matka przebywa w szpitalu, ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności albo porzuciła dziecko. Wtedy ojciec lub inny ubezpieczony krewny, który przerwie zatrudnienie lub działalność zarobkową, może otrzymywać zasiłek przez okres do 8 tygodni życia dziecka. Ten okres nie pomniejsza rocznych limitów 60 i 14 dni.

Dodatkowy zasiłek opiekuńczy do 8 tygodnia życia dziecka jest całkowicie poza standardowym limitem 60 dni w roku.

Jak złożyć wniosek o zasiłek opiekuńczy?

Sam fakt sprawowania opieki nie wystarczy. Aby dostać pieniądze, trzeba złożyć poprawnie wypełniony wniosek wraz z wymaganymi dokumentami. Często to właśnie na tym etapie pojawiają się błędy, które wydłużają wypłatę. Warto przygotować sobie komplet dokumentów od razu po otrzymaniu zwolnienia lekarskiego lub informacji o zamknięciu placówki.

Wniosek składa się do płatnika zasiłku. Dla większości pracowników będzie to pracodawca, który przekazuje dalej dane do ZUS. W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą, zleceniobiorców rozliczanych bezpośrednio przez ZUS i osób, których pracodawca zatrudnia mniej niż 20 osób, wniosek trafia bezpośrednio do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Jakie dokumenty są potrzebne?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy opiekujesz się dzieckiem, czy innym członkiem rodziny. Podstawą jest zawsze odpowiedni formularz ZUS wraz z dokumentem potwierdzającym potrzebę opieki. Przy chorobie jest to elektroniczne zwolnienie lekarskie, przy zamknięciu placówki będzie to oświadczenie rodzica. Do tego dochodzą dokumenty potwierdzające pokrewieństwo i ewentualną niepełnosprawność dziecka:

• wniosek Z-15A przy opiece nad dzieckiem lub Z-15B przy opiece nad innym członkiem rodziny,
• zwolnienie lekarskie e-ZLA wystawione na opiekę, jeśli świadczenie dotyczy choroby,
• oświadczenie o nieprzewidzianym zamknięciu żłobka, przedszkola, szkoły lub chorobie niani albo opiekuna dziennego,
• odpis aktu urodzenia dziecka, dokument potwierdzający przysposobienie lub przyjęcie na wychowanie oraz ewentualne orzeczenie o niepełnosprawności.

Przy opiece nad innym członkiem rodziny warto dołączyć dokument potwierdzający wspólne gospodarstwo domowe. Może to być na przykład oświadczenie ubezpieczonego albo inny dokument, z którego wynika wspólny adres zamieszkania.

Gdzie złożyć wniosek?

W większości zakładów pracy wniosek Z-15A lub Z-15B składasz u działu kadr albo bezpośrednio u przełożonego. Pracodawca ma obowiązek przyjąć dokumenty, sprawdzić ich kompletność i przekazać je do ZUS, jeśli to ZUS jest płatnikiem zasiłku. Przy większych firmach część formalności odbywa się w systemie elektronicznym PUE ZUS.

Osoby prowadzące działalność gospodarczą, zleceniobiorcy rozliczani bezpośrednio przez ZUS lub osoby współpracujące składają wniosek samodzielnie. Można to zrobić przez PUE ZUS, osobiście w placówce albo listownie. W praktyce najszybsza jest forma elektroniczna, bo dokument od razu trafia do systemu i można śledzić status sprawy.

Jak wypełnić formularz?

W formularzu Z-15A lub Z-15B wpisujesz swoje dane, dane dziecka lub członka rodziny oraz okres opieki. Trzeba też zaznaczyć, czy drugi rodzic korzysta w tym samym czasie z zasiłku, czy nie. ZUS sprawdza, czy nie ma nakładania się świadczeń na te same dni.

W części dotyczącej innych członków rodziny musisz wskazać stopień pokrewieństwa i potwierdzić wspólne gospodarstwo domowe. Formularz zawiera również oświadczenie o tym, że nie ma innych osób mogących zapewnić opiekę. Podpisujesz je pod rygorem odpowiedzialności za składanie nieprawdziwych oświadczeń, dlatego warto dokładnie przemyśleć swój stan faktyczny.

Kiedy ZUS odmówi wypłaty zasiłku opiekuńczego?

Nie każda sytuacja rodzinna daje prawo do zasiłku, nawet jeśli w praktyce opiekujesz się dzieckiem czy krewnym. ZUS bada zarówno spełnienie warunków formalnych, jak i to, czy w okresie opieki nie masz innego tytułu do świadczeń. W niektórych przypadkach świadczenie w ogóle nie przysługuje lub zostaje odebrane.

Do najczęstszych sytuacji, gdy zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, należą:

• korzystanie w tym czasie z urlopu bezpłatnego lub wychowawczego,
• posiadanie prawa do wynagrodzenia z innych przepisów za ten sam okres,
• tymczasowe aresztowanie lub odbywanie kary pozbawienia wolności,
• praca w okresie zwolnienia lekarskiego na opiekę lub wykorzystywanie go niezgodnie z celem, co wyjdzie w trakcie kontroli ZUS.

Odmowa może pojawić się także wtedy, gdy ZUS uzna, że w domu jest inny członek rodziny, który mógłby przejąć opiekę. Co w sytuacji, gdy domownicy formalnie mieszkają razem, ale realnie nie są w stanie pomagać ze względu na wiek, zdrowie lub wykonywaną pracę? Wtedy warto dołączyć do wniosku dodatkowe wyjaśnienia, opisać ich sytuację zdrowotną czy zawodową, a w razie potrzeby także zaświadczenia lekarskie.

Jeśli dostaniesz decyzję odmowną, możesz odwołać się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. W wielu sporach rozstrzygające są konkretne okoliczności rodzinne i to, czy ubezpieczony faktycznie musiał przerwać pracę, aby sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem lub chorym członkiem rodziny.