Zasiłek macierzyński – ile trwa?

Planujesz dziecko i chcesz wiedzieć, jak długo możesz pobierać zasiłek macierzyński? Z tego tekstu dowiesz się, od czego zależy czas wypłaty świadczenia i jak wygląda to w różnych sytuacjach rodzinnych. Dzięki temu łatwiej zaplanujesz pierwszy rok życia z maluchem finansowo i organizacyjnie.

Na czym polega zasiłek macierzyński?

Zasiłek macierzyński to pieniądze wypłacane przez ZUS za czas, kiedy korzystasz z urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego oraz w pewnych sytuacjach także urlopu ojcowskiego. Świadczenie przysługuje osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym, czyli przede wszystkim pracownikom na etacie, zleceniobiorcom ze zgłoszoną składką chorobową oraz osobom prowadzącym działalność gospodarczą, które dobrowolnie płacą składkę chorobową.

Podstawą obliczenia kwoty jest najczęściej średnie miesięczne wynagrodzenie z 12 ostatnich miesięcy, a przy działalności gospodarczej – przeciętny przychód, od którego odprowadzano składkę chorobową. Zasiłek wypłacany jest w wysokości 100% podstawy za urlop macierzyński oraz 70% za urlop rodzicielski, chyba że złożysz wniosek o jedną stałą stawkę 81,5% w ciągu 21 dni po porodzie.

Zasiłek macierzyński co do zasady trwa tak długo, jak okres przysługującego Ci urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego na dane dziecko.

Prawo do zasiłku możesz mieć także wtedy, gdy dziecko urodzi się po ustaniu zatrudnienia, na przykład w razie upadłości lub likwidacji pracodawcy, albo gdy w ciąży zostałaś zwolniona z naruszeniem przepisów, co potwierdził sąd pracy. W szczególnych warunkach uprawnionym do zasiłku może zostać również ojciec dziecka lub inny ubezpieczony członek najbliższej rodziny.

Ile trwa zasiłek macierzyński przy urodzeniu dziecka?

Czas trwania zasiłku przy biologicznym porodzie zależy przede wszystkim od tego, ile dzieci urodzi się na raz oraz czy korzystasz tylko z urlopu macierzyńskiego, czy także z rodzicielskiego. Inne znaczenie ma też sytuacja, gdy dziecko ma zaświadczenie wydane na podstawie ustawy „Za życiem”.

Urlop macierzyński

Urlop macierzyński to pierwszy etap opieki nad noworodkiem. Możesz zacząć go jeszcze przed porodem – maksymalnie 6 tygodni wcześniej – a pozostałą część wykorzystasz po urodzeniu dziecka. Jego długość zmienia się w zależności od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie, dlatego nie ma jednego stałego wymiaru dla wszystkich mam.

W przypadku porodu długość zasiłku macierzyńskiego odpowiada długości urlopu macierzyńskiego i wynosi:

• 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 31 tygodni przy urodzeniu dwojga dzieci przy jednym porodzie,
• 33 tygodnie przy urodzeniu trojga dzieci przy jednym porodzie,
• 35 tygodni przy urodzeniu czworga dzieci przy jednym porodzie,
• 37 tygodni przy urodzeniu pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Po porodzie musisz wykorzystać co najmniej 14 tygodni zasiłku macierzyńskiego. Po tym czasie możesz zrezygnować z pozostałej części i wrócić do pracy, a dalsze tygodnie zasiłku może przejąć ubezpieczony ojciec dziecka. Taka zamiana jest możliwa także przy przyjęciu dziecka na wychowanie, o ile spełnione są warunki wiekowe i ubezpieczeniowe.

Urlop rodzicielski

Po wyczerpaniu urlopu macierzyńskiego możesz przejść na urlop rodzicielski. W tym czasie nadal otrzymujesz zasiłek macierzyński, ale zwykle w wysokości 70% podstawy wymiaru. Standardowa długość urlopu rodzicielskiego po urodzeniu dziecka wynosi:

W wielu rodzinach pojawia się pytanie, jak dokładnie wygląda to w tygodniach przy różnych porodach, dlatego warto zestawić te dane w jednej tabeli:

Każdy z rodziców ma własne, nieprzenoszalne 9 tygodni urlopu rodzicielskiego w ramach powyższego wymiaru. Oznacza to, że część tego urlopu jest zarezerwowana wyłącznie dla jednego rodzica i nie można przekazać jej drugiemu. Rodzice mogą przebywać na urlopie rodzicielskim jednocześnie, ale łączny czas zasiłku nie może przekroczyć całkowitego wymiaru przewidzianego przez Kodeks pracy.

Jeżeli w ciągu 21 dni po porodzie złożysz u pracodawcy wniosek o wykorzystanie od razu urlopu macierzyńskiego i całego urlopu rodzicielskiego, przez 52 tygodnie (20+32) otrzymasz zasiłek w wysokości 81,5% podstawy wymiaru. Pozostała część urlopu rodzicielskiego, jeśli z niego skorzystasz, będzie wtedy opłacana na innych zasadach wynikających z ustawy.

Dziecko z zaświadczeniem Za życiem

Gdy dziecko ma zaświadczenie wydane zgodnie z ustawą o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, rodzice otrzymują dłuższy urlop rodzicielski, a więc także dłużej pobierają zasiłek macierzyński. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy wymaga ono intensywnej opieki i częstych wizyt medycznych.

W takiej sytuacji urlop rodzicielski, a wraz z nim zasiłek macierzyński, może trwać:

• 65 tygodni w przypadku urodzenia lub przyjęcia jednego dziecka,
• 67 tygodni przy urodzeniu lub przyjęciu dwojga i więcej dzieci,
• 62 tygodnie w innych szczególnych sytuacjach przewidzianych ustawą.

Do tego należy doliczyć urlop macierzyński (20–37 tygodni w zależności od liczby dzieci przy jednym porodzie), co znacząco wydłuża okres pobierania zasiłku. W praktyce przy jednym dziecku z zaświadczeniem „Za życiem” mówimy nawet o 85 tygodniach łącznego zasiłku.

Jak długo przysługuje zasiłek przy adopcji lub rodzinie zastępczej?

Zasiłek macierzyński nie dotyczy wyłącznie biologicznej mamy. Przysługuje także osobom, które przyjmują dziecko na wychowanie w celu przysposobienia albo stają się rodziną zastępczą (z wyłączeniem rodziny zastępczej zawodowej). Wtedy korzysta się z urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz z urlopu rodzicielskiego.

Przyjęcie dziecka na wychowanie

Jeśli w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego przyjmiesz dziecko na wychowanie i wystąpisz do sądu opiekuńczego o przysposobienie, możesz otrzymywać zasiłek przez okres zależny od liczby dzieci przyjętych jednocześnie. Obowiązuje tu ta sama skala tygodni, co przy porodzie mnogim, ale liczona od dnia objęcia dziecka opieką.

Długość zasiłku za okres odpowiadający urlopowi na warunkach macierzyńskiego przy przyjęciu dzieci na wychowanie kształtuje się następująco:

• 20 tygodni, gdy przyjmujesz jedno dziecko,
• 31 tygodni, gdy jednocześnie przyjmujesz dwoje dzieci,
• 33 tygodnie, gdy przyjmujesz troje dzieci,
• 35 tygodni, gdy obejmujesz opieką czworo dzieci,
• 37 tygodni, gdy przyjmujesz pięcioro lub więcej dzieci.

Po wykorzystaniu tego etapu możesz przejść na urlop rodzicielski, a zasiłek macierzyński będzie wypłacany dalej, już na zasadach przewidzianych dla urlopu rodzicielskiego (w standardzie 41 lub 43 tygodnie, a w przypadkach z ustawą „Za życiem” nawet dłużej). Łączny czas wypłaty zasiłku przy adopcji może być więc zbliżony do tego, który przysługuje rodzicom biologicznym.

Ograniczenia wiekowe dziecka

Przy adopcji lub przyjęciu dziecka do rodziny zastępczej duże znaczenie ma wiek dziecka. Przy przysposobieniu możesz uzyskać zasiłek, jeżeli dziecko nie ukończyło 14 lat w dniu złożenia wniosku do sądu opiekuńczego. W przypadku rodziny zastępczej prawo do zasiłku istnieje, gdy dziecko nie skończyło 7 lat, a jeśli ma odroczony obowiązek szkolny – do 10 lat.

Jeżeli jedno z dzieci przyjętych na wychowanie przekroczy odpowiedni wiek (7 lub 10 lat) w trakcie pobierania zasiłku, okres zasiłku od tego dnia ulega skróceniu i odpowiada liczbie pozostałych dzieci, które dalej mieszczą się w granicy wiekowej. Całkowity okres wypłaty zasiłku przy adopcji nie może być krótszy niż 9 tygodni, co gwarantuje minimum czasu na adaptację dziecka i rodziny.

Zasiłek macierzyński przy adopcji ma zapewnić rodzicowi realną możliwość osobistej opieki nad dzieckiem, także starszym niż noworodek.

W jakich sytuacjach ojciec lub inny członek rodziny pobiera zasiłek?

Nie zawsze to matka wykorzystuje cały przysługujący okres zasiłku. Kiedy zasiłek macierzyński może przejąć ojciec dziecka albo inny ubezpieczony członek najbliższej rodziny? Takich sytuacji jest kilka i różnią się one wymaganym stażem pobierania zasiłku przez mamę oraz przyczyną zmiany opiekuna.

Po wykorzystaniu części zasiłku przez matkę

Najczęstszy scenariusz to dobrowolna rezygnacja matki z części zasiłku. Jeśli po porodzie wykorzystała co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, może wcześniej wrócić do pracy i zrezygnować z reszty zasiłku. Pozostałą część przejmuje wtedy ojciec dziecka, o ile jest ubezpieczony i zawnioskuje o urlop macierzyński albo urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego.

Podobna zasada obowiązuje przy adopcji. Opiekun, który jako pierwszy korzystał z zasiłku, może po pewnym czasie przekazać pozostały okres drugiemu rodzicowi lub innemu członkowi najbliższej rodziny, który przerwie pracę i przejmie faktyczną opiekę nad dzieckiem. Łączny czas zasiłku dla obojga nie może przekroczyć maksymalnego wymiaru przewidzianego w Kodeksie pracy.

Gdy matka jest chora lub niezdolna do opieki

Jeżeli po porodzie minęło już co najmniej 8 tygodni pobierania zasiłku macierzyńskiego, a matka wymaga opieki szpitalnej, może przerwać pobieranie zasiłku. Wtedy ojciec dziecka, jako osoba ubezpieczona, może wystąpić o zasiłek macierzyński na okres swojej rzeczywistej opieki nad dzieckiem. Mama w tym samym czasie korzysta z wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku chorobowego, jeżeli ma zaświadczenie lekarskie.

Jeszcze inny przypadek dotyczy kobiet z orzeczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji lub znaczną niepełnosprawnością. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia im zajmowanie się dzieckiem, zasiłek macierzyński może pobierać ojciec dziecka albo inny ubezpieczony członek rodziny. Gdy niezdolność istniała już przed porodem, prawo do zasiłku może objąć cały okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Jeśli pojawi się później, drugi opiekun przejmuje zasiłek za okres pozostały do końca przysługującego urlopu.

Gdy matka umrze lub porzuci dziecko

W najtrudniejszych sytuacjach, takich jak śmierć matki, ojciec dziecka lub inny ubezpieczony członek najbliższej rodziny ma prawo do zasiłku za cały okres, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego oraz rodzicielskiego. Warunkiem jest rezygnacja z pracy lub innej działalności zarobkowej po to, aby faktycznie opiekować się dzieckiem.

Jeżeli matka porzuci dziecko, a wcześniej pobierała zasiłek macierzyński co najmniej 8 tygodni po porodzie, ojciec lub inny członek rodziny może przejąć zasiłek za pozostałą część urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Gdy porzucenie nastąpi przed upływem 8 tygodni, oprócz zasiłku macierzyńskiego ojcu może przysługiwać również zasiłek opiekuńczy, aby zapewnić ciągłość zabezpieczenia finansowego opieki nad dzieckiem.

Warunkiem przejęcia zasiłku przez innego członka rodziny jest jego ubezpieczenie chorobowe oraz rezygnacja z pracy w celu osobistej opieki nad dzieckiem.

Czy zasiłek macierzyński może być krótszy?

Prawo przewiduje sytuacje, w których okres zasiłku macierzyńskiego ulega skróceniu. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, gdy dziecko umrze lub wymaga przedłużonej opieki szpitalnej. Jeśli urodzisz martwe dziecko albo jeśli dziecko umrze przed ukończeniem 8 tygodnia życia, zasiłek przysługuje przez 8 tygodni od dnia porodu, ale nie krócej niż 7 dni od śmierci dziecka. Gdy dziecko umrze po 8 tygodniach, zasiłek wypłacany jest jeszcze przez 7 dni od daty zgonu.

Jeżeli po 8 tygodniach od porodu dziecko nadal wymaga leczenia szpitalnego, matka może przerwać pobieranie zasiłku, a pozostałą część wykorzystać po wypisaniu dziecka. Ta zasada obejmuje także osoby na urlopie na warunkach macierzyńskiego oraz na urlopie rodzicielskim. W czasie przerwy mama może otrzymywać zasiłek opiekuńczy, jeżeli lekarz zaleci sprawowanie osobistej opieki w okresach, gdy dziecko jest w domu.

Ważny jest także moment ustania zatrudnienia. Gdy umowa o pracę rozwiązuje się w dniu porodu, mama zachowuje prawo do zasiłku macierzyńskiego do końca przysługującego okresu (w standardzie do 52 lub 61 tygodni, w zależności od tego, z jakich urlopów skorzysta). Jeżeli umowa na czas określony kończy się po trzecim miesiącu ciąży, Kodeks pracy przedłuża ją automatycznie do dnia porodu, a następnie kobieta otrzymuje zasiłek za pełny okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego.

Bezrobotna kobieta, która nie jest objęta ubezpieczeniem chorobowym, zasiłku macierzyńskiego nie dostanie, ale może starać się o świadczenie rodzicielskie (tzw. kosiniakowe) w wysokości 1000 zł miesięcznie. Długość wypłaty tego świadczenia zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie i wygląda następująco:

• 52 tygodnie przy urodzeniu jednego dziecka,
• 65 tygodni przy bliźniętach,
• 67 tygodni przy trojaczkach,
• 69 tygodni przy czworaczkach,
• 71 tygodni przy pięcioraczkach.

Zdarza się też odwrotna sytuacja. Matka przed porodem nie była ubezpieczona, ale w trakcie pierwszego roku życia dziecka zaczyna pracować co najmniej na pół etatu i zyskuje tytuł do ubezpieczenia chorobowego. W takim wypadku zasiłek macierzyński może pobierać ubezpieczony ojciec dziecka, od dnia rozpoczęcia pracy przez matkę, aż do wyczerpania pełnego wymiaru urlopu liczonego od dnia porodu.